Cây cam ngọt của tôi của José Mauro de Vasconcelos là câu chuyện về một cậu bé nghèo sống ở ngoại ô Rio de Janeiro, nơi tuổi thơ không được nuôi dưỡng bằng đồ chơi hay những cái ôm, mà bằng những trận đòn, sự cô đơn và một trí tưởng tượng đẹp đến xót xa. Đây không chỉ là một cuốn tiểu thuyết về trẻ em, mà còn là một tác phẩm khiến người lớn phải nhìn lại cách mình yêu thương và đối xử với con trẻ.
“Hãy làm quen với Zezé, cậu bé tinh nghịch siêu hạng đồng thời cũng đáng yêu bậc nhất, với ước mơ lớn lên trở thành nhà thơ cổ thắt nơ bướm.”
José Mauro de Vasconcelos – Người viết bằng ký ức
José Mauro de Vasconcelos (1920–1984) là một trong những nhà văn được yêu mến nhất của Brazil. Trước khi trở thành nhà văn, ông từng làm rất nhiều nghề khác nhau, từ ngư dân, bốc vác đến võ sĩ quyền Anh. Chính những trải nghiệm ấy đã mang đến cho văn chương của ông sự chân thực và lòng trắc ẩn đặc biệt đối với những con người nghèo khổ.
Phần lớn các tác phẩm của José Mauro đều lấy cảm hứng từ chính cuộc đời mình. Ông từng nói:
“Khi câu chuyện được hoàn thành trong trí tưởng tượng là lúc tôi bắt đầu viết. Tôi chỉ làm việc khi có ấn tượng rằng cuốn tiểu thuyết đang xuất hiện từ mọi lỗ chân lông trên cơ thể.”
Và có lẽ không tác phẩm nào thể hiện rõ điều đó hơn Cây cam ngọt của tôi – cuốn sách được xem như một phần tự truyện về tuổi thơ nhiều mất mát của ông.
Cây cam ngọt của tôi – Khi một đứa trẻ phải lớn quá sớm
Xuất bản lần đầu năm 1968 với tên gốc Meu Pé de Laranja Lima, cuốn sách nhanh chóng trở thành một tác phẩm kinh điển của văn học Brazil và được dịch ra hàng chục ngôn ngữ.
Nhân vật chính là Zezé, một cậu bé mới năm tuổi nhưng sở hữu trí thông minh và sự nhạy cảm vượt xa tuổi của mình. Gia đình Zezé sống trong cảnh nghèo khó, cha thất nghiệp, mẹ phải làm việc quần quật để nuôi cả gia đình. Cuộc sống túng thiếu khiến những người lớn quanh cậu luôn mệt mỏi, cáu gắt và thiếu kiên nhẫn.
Bởi quá hiếu động và nghịch ngợm, Zezé thường xuyên bị đánh đòn, nhưng đằng sau những trò quậy phá ấy lại là một đứa trẻ chỉ đang cố tìm kiếm sự chú ý và tình yêu thương. Điều đau lòng nhất của cuốn sách không phải là cái nghèo mà là việc không một người lớn nào chịu lắng nghe một đứa trẻ.
Trong khu vườn nhỏ sau nhà, Zezé kết bạn với một cây cam non mà cậu đặt tên là Minguinho, cây cam biết nói – ít nhất là trong trí tưởng tượng của Zezé. Đó là người bạn duy nhất luôn kiên nhẫn lắng nghe mọi tâm sự của cậu.
“Hãy đặt tai của bạn vào thân tôi và bạn có thể nghe thấy nhịp tim của tôi.”
Có lẽ chỉ trẻ con mới đủ ngây thơ để trò chuyện với một cái cây và cũng chỉ khi quá cô đơn, một đứa trẻ mới cần đến điều kỳ diệu ấy để tiếp tục sống.
Sau này, Zezé gặp Manuel Valadares – người mà cậu trìu mến gọi là “Bồ”, lần đầu tiên trong đời, Zezé cảm nhận được tình yêu thương vô điều kiện từ một người lớn. Ông lắng nghe cậu, tôn trọng cậu và đối xử với cậu như một con người thực sự. Nhưng rồi biến cố lại xảy ra, Manuel qua đời trong một vụ tai nạn giao thông. Không lâu sau đó, cây cam Minguinho cũng bị chặt bỏ.
Điều khiến Cây cam ngọt của tôi trở thành một tác phẩm kinh điển không nằm ở cốt truyện nhiều biến cố, mà ở cách José Mauro kể về tuổi thơ bằng tất cả sự dịu dàng.Ông không lên án ai, không biến người lớn thành những kẻ độc ác.Ông chỉ cho thấy rằng nghèo đói, áp lực và những lo toan của cuộc sống đôi khi khiến người lớn quên mất rằng trẻ em cũng có lòng tự trọng, cũng biết tổn thương và cũng cần được yêu thương như bất kỳ ai.
Hình ảnh cây cam không chỉ là người bạn tưởng tượng của Zezé mà còn là biểu tượng của hy vọng, của khả năng chữa lành và của sự sống vẫn âm thầm tồn tại ngay cả trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất. Những khoảnh khắc nhỏ như việc Zezé chăm sóc em trai Luís, tình cảm dành cho cô giáo Cecília, những lần rong chơi cùng người ca sĩ đường phố Ariovaldo hay tình bạn với ông Bồ đều góp phần nuôi dưỡng tâm hồn cậu. Chính những mảnh ghép ấy khiến cuốn sách, dù đầy nước mắt, vẫn không hề bi lụy mà luôn thấp thoáng ánh sáng của lòng nhân ái.
Cây cam ngọt của tôi khiến tôi suy ngẫm rất lâu sau khi khép lại trang cuối, José Mauro de Vasconcelos khiến ta nhận ra tuổi thơ không phải lúc nào cũng là những tháng ngày hồn nhiên, mà đôi khi là quãng đời phải học cách chịu đựng những nỗi đau quá lớn so với một tâm hồn non nớt. Và có lẽ, sau tất cả, mỗi chúng ta đều từng có một “cây cam ngọt” của riêng mình – một con người, một kỷ niệm hay một nơi chốn đã lặng lẽ chở che tâm hồn mình qua những năm tháng giông gió.
