Tôi nhớ mình bắt đầu thích Thạch Lam từ năm lớp 11, khi học tác phẩm “Hai đứa trẻ” trong sách giáo khoa ngữ văn. Có những nhà văn khiến tôi thích vì câu chuyện của họ, còn Thạch Lam thì khác. Tôi nghĩ mình thích ông nhiều hơn vì cách ông nhìn cuộc sống.
“Chiều. Chiều rồi. Một chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào.
Tôi thích cái không khí rất riêng của câu chuyện, thích cách ông viết về một phố huyện nhỏ khi chiều xuống, về những con người lặng lẽ sống qua ngày và về chuyến tàu đi qua trong đêm. Một câu chuyện gần như không có quá nhiều biến cố, nhưng lại khiến tôi nhớ rất lâu.
Sau Hai đứa trẻ, tôi bắt đầu tìm đọc thêm những tác phẩm khác của Thạch Lam, lúc ấy tôi cũng không nghĩ nhiều về việc tại sao mình thích ông. Chỉ là đọc một truyện rồi lại muốn tìm thêm một truyện khác từ các tuyển tập truyện ngắn Gió lạnh đầu mùa, Nắng trong vườn, Ngày mới, … cho đến Hà Nội ba mươi sáu phố phường, càng đọc tôi càng nhận ra những điều mình thích ở Hai đứa trẻ không phải là một cảm giác tình cờ.
Thạch Lam không khiến tôi có cảm giác ông đang cố nói với người đọc một điều gì thật lớn. Ông cứ kể, rất chậm và rất bình tĩnh, về những con người và những cảnh đời tưởng như chẳng có gì đặc biệt. Nhưng chính trong những điều nhỏ bé ấy lại có rất nhiều cảm xúc.
Tôi thích những câu chuyện của ông vì chúng nhẹ, cái nhẹ ở đây không phải là đọc xong rồi quên ngay. Ngược lại, có những truyện đọc xong chẳng có chuyện gì quá lớn xảy ra, nhưng một cảm giác nào đó cứ ở lại. Có thể là một buổi chiều buồn, một con phố vắng, một chuyến tàu đi qua, một mùi hương quen thuộc hay một người nào đó tình cờ xuất hiện trong cuộc đời mình.
Tôi thích cách Thạch Lam viết về những điều như vậy, ông không cần phải tạo ra những câu chuyện thật kịch tính. Những con người rất bình thường cũng có thể trở thành nhân vật trong truyện. Cuộc sống của họ cứ diễn ra chậm rãi, đôi khi buồn, đôi khi có một chút vui, phần lớn là những điều chẳng có gì đặc biệt. Nhưng khi đặt vào câu chữ của Thạch Lam, những điều bình thường ấy tự nhiên trở nên đáng để nhìn lâu hơn một chút.
Có những lúc tôi nghĩ văn Thạch Lam giống như một buổi chiều vậy, không có gì đặc biệt xảy ra nhưng nếu mình chịu ngồi yên đủ lâu thì sẽ nhận ra có rất nhiều thứ đang diễn ra xung quanh.
Một tiếng rao.
Một chuyến tàu.
Một căn nhà lên đèn.
Một người đi ngang qua.
Một nỗi buồn mà chính người trong cuộc cũng không biết gọi tên.
Tôi thích những thứ như thế, có lẽ vì bản thân tôi cũng thích những thứ nhỏ nhặt trong cuộc sống. Tôi thích một buổi chiều ngồi yên, thích những con đường quen thuộc, thích nhìn người ta đi qua nhau mà chẳng biết gì về cuộc đời của nhau. Tôi cũng thích những câu chuyện không nhất thiết phải có một cái kết thật rõ ràng bởi có điều trong đời vốn cũng chẳng có kết luận gì cả.
Đọc Thạch Lam tôi thường đọc chậm hơn, có khi đang đọc lại dừng một chút vì một câu văn, một hình ảnh hoặc chỉ vì tự nhiên thấy buồn. Cái cách ông thương những con người trong truyện của mình, không ồn ào, không lên tiếng thay họ, cũng không cố làm cho nỗi buồn của họ trở nên lớn lao. Chỉ là nhìn họ thật lâu và kể lại một chút về cuộc sống của họ.
Đến bây giờ, khi đọc lại những tác phẩm của Thạch Lam, tôi không còn là cô học sinh ngày ấy nữa. Những điều tôi nhìn thấy trong câu chuyện cũng có thể đã khác, nhưng cảm giác yêu thích cái nhẹ nhàng trong văn của ông thì vẫn vậy.
