Đọc Ruồi Trâu người ta dễ nhớ đến cốt truyện về cách mạng, về lý tưởng, về sự phản bội và những hy sinh lớn lao. Nhưng điều khiến cuốn sách ở lại trong tôi lâu nhất lại không phải những sự kiện ấy, mà là nghệ thuật miêu tả của Ethel Lilian Voynich.
Ethel Lilian Voynich – Ngòi bút đầy sức gợi
Ethel Lilian Voynich (1864–1960) là một nhà văn, nhạc sĩ và nhà hoạt động xã hội người Anh. Bà từng sống nhiều năm ở châu Âu, có mối quan tâm sâu sắc đến các phong trào cách mạng và tự do dân tộc. Chính những trải nghiệm ấy đã ảnh hưởng mạnh đến Ruồi Trâu, giúp cuốn tiểu thuyết vừa mang hơi thở của lịch sử, vừa có chiều sâu về tư tưởng và tâm lý con người.
Bà có một lối viết giàu hình ảnh nhưng không hề phô trương, mỗi câu văn đều chậm rãi, đủ để người đọc hình dung ra khung cảnh trước mắt, nhưng cũng đủ tinh tế để khơi gợi những cảm xúc rất khó gọi tên. Mỗi câu văn đều chậm rãi, đủ để người đọc hình dung ra khung cảnh trước mắt, nhưng cũng đủ tinh tế để khơi gợi những cảm xúc rất khó gọi tên. Cảnh vật trong tác phẩm không chỉ để tạo nên một bối cảnh đẹp, mà còn phản chiếu tâm trạng nhân vật và dẫn dắt cảm xúc của người đọc.
Ruồi Trâu – Không chỉ có cách mạng
Đây là một trong số ít cuốn tiểu thuyết khiến tôi phải đọc chậm, không phải vì câu chuyện khó hiểu, mà bởi nhiều đoạn văn quá đẹp. Có những trang gần như không có tình tiết quan trọng, chỉ là tác giả miêu tả một khu vườn, một buổi chiều, một khoảng sân hay ánh sáng len qua cửa sổ. Thế nhưng tôi vẫn không muốn lướt qua, mỗi câu văn đều có nhịp điệu riêng vừa giàu hình ảnh vừa gợi cảm xúc, khiến người đọc có cảm giác như đang đứng trong chính khung cảnh ấy.
Cách Ethel Lilian Voynich miêu tả những thành phố nước Ý: những con phố lát đá, quảng trường, nhà thờ cổ, những triền đồi, vườn nho hay bầu trời Địa Trung Hải đều hiện lên sống động. Đọc sách, tôi có cảm giác như đang xem một bộ phim quay chậm, nơi từng tia nắng, cơn gió hay tiếng chuông đều được đặt đúng chỗ.
Tôi vẫn còn nhớ những trang đầu của cuốn sách, khi tác giả miêu tả khu vườn trong đêm: Không khí yên tĩnh, cây cối chìm trong bóng tối, ánh trăng phủ lên mọi vật một vẻ đẹp vừa dịu dàng vừa huyền bí. Đó không phải là kiểu miêu tả chỉ để người đọc biết “khu vườn trông như thế nào”, mà là để cảm nhận được bầu không khí của câu chuyện ngay từ những trang đầu. Chỉ bằng thiên nhiên, ánh sáng và sự tĩnh lặng, Ethel Lilian Voynich đã chuẩn bị cho người đọc bước vào một thế giới nơi cái đẹp luôn song hành cùng những biến cố đau thương.
Điều đặc biệt là cảnh vật trong Ruồi Trâu chưa bao giờ chỉ là phông nền, thiên nhiên luôn song hành cùng cảm xúc của con người. Có những buổi chiều yên bình nhưng lại chất chứa một cuộc chia ly. Có những khoảng không tĩnh lặng giữa tiếng chuông nhà thờ lại khiến người đọc cảm nhận rõ sự cô độc của nhân vật hơn bất kỳ lời độc thoại nào. Ánh sáng, bóng tối, tiếng chuông nhà thờ, cơn gió hay cơn mưa đều góp phần kể chuyện, khiến bầu không khí của mỗi chương truyện trở nên rất riêng.
Nếu cảnh vật tạo nên linh hồn của không gian, thì con người mới là nơi tài năng của tác giả được thể hiện rõ nhất, Ethel Lilian Voynich gần như không bao giờ áp đặt cảm xúc lên người đọc bằng những lời giải thích dài dòng. Bà để nhân vật bộc lộ chính mình qua ánh mắt, cử chỉ, sự im lặng hay những câu đối thoại ngắn ngủi. Chính vì thế, mỗi cuộc gặp gỡ đều mang nhiều tầng ý nghĩa hơn những gì được viết ra.
Nhân vật Ruồi Trâu là minh chứng rõ nhất cho điều đó, sau những biến cố của tuổi trẻ, anh trở thành một con người sắc sảo, lạnh lùng và luôn dùng sự châm biếm để đối diện với thế giới. Nhưng càng đọc, người ta càng nhận ra tất cả chỉ là một lớp vỏ, Ethel Lilian Voynich không nói rằng anh đau khổ, cũng không cố gắng khiến người đọc thương hại anh.
Bà chỉ để anh mỉm cười vào những lúc đáng lẽ phải khóc, nói đùa trong những khoảnh khắc bi thương nhất, rồi lặng lẽ bước tiếp trên con đường mình đã chọn. Sự tiết chế ấy khiến nỗi đau của nhân vật trở nên chân thực và ám ảnh hơn rất nhiều.
Ngay cả những nhân vật phụ cũng được xây dựng với chiều sâu đáng kinh ngạc, không ai hoàn toàn đúng hay hoàn toàn sai. Mỗi người đều bị giằng xé giữa niềm tin, trách nhiệm, tình yêu và lý tưởng. Họ đưa ra những lựa chọn khiến người đọc vừa đồng cảm, vừa tiếc nuối.
Có lẽ vì vậy mà khi khép cuốn sách lại, điều còn đọng lại không chỉ là số phận của Ruồi Trâu, mà còn là những câu hỏi về con người: Ta sẽ lựa chọn điều gì khi tình yêu và lý tưởng không thể cùng tồn tại? Liệu một con người có thể hy sinh tất cả mà vẫn giữ được sự dịu dàng trong tâm hồn?
Có người đọc Ruồi Trâu để thấy tinh thần cách mạng; Có người đọc để suy ngẫm về niềm tin, tôn giáo và lý tưởng; Còn với tôi, trước hết đây là một tác phẩm của ngôn từ. Ruồi Trâu cho tôi thấy rằng một nhà văn lớn không chỉ kể một câu chuyện hay, mà còn có thể khiến người đọc rung động bởi những điều rất nhỏ: một ánh mắt, một khoảng lặng, một cơn gió lướt qua quảng trường, một tia nắng trên mái ngói nước Ý hay một câu nói tưởng như bâng quơ nhưng đủ để day dứt suốt nhiều chương sách.
Tôi đọc Ruồi Trâu khi mới khoảng mười bốn, mười lăm tuổi, đến nay đã nhiều năm trôi qua, không phải mọi chi tiết của cốt truyện tôi đều còn nhớ. Nhưng điều còn ở lại lại là những hình ảnh tưởng như rất bình dị: khu vườn trong đêm ở những trang mở đầu, những buổi chiều nước Ý, những con phố lát đá, những khoảng lặng giữa các cuộc đối thoại và cả những ánh mắt không nói thành lời.
Sau rất nhiều năm, thế giới Ruồi Trâu mà Ethel Lilian Voynich tạo nên vẫn hiện lên trong tôi rõ ràng như một thước phim cũ, đẹp, buồn và đầy ám ảnh.
