Tôi có đang lạm dụng AI không? Đó là câu hỏi tôi tự hỏi mình sau một ngày làm việc bình thường, nếu nhìn vào lịch sử trò chuyện, có lẽ nhiều người sẽ nghĩ tôi đang dành quá nhiều thời gian cho AI. Và chính tôi cũng từng nghĩ như vậy: Liệu mình có đang phụ thuộc vào AI? Hay chỉ đơn giản là đang tận dụng một công cụ mới giống như ngày trước chúng ta từng tận dụng Google?
Công cụ không làm chúng ta kém đi
Giống như máy tính bỏ túi không khiến chúng ta quên cách làm toán, nó chỉ giúp chúng ta tiết kiệm thời gian cho những phép tính phức tạp, những việc mà máy có thể xử lý nhanh và chính xác hơn con người. Nhưng để sử dụng nó, chúng ta vẫn cần hiểu mình đang tính gì, công thức đó có ý nghĩa như thế nào và kết quả nhận được có hợp lý hay không.
AI cũng vậy, tôi không nghĩ việc sử dụng AI thường xuyên sẽ khiến chúng ta trở nên lười suy nghĩ. Nếu AI giúp tôi xử lý những công việc lặp lại, tìm kiếm thông tin nhanh hơn, hỗ trợ sắp xếp ý tưởng để tôi có nhiều thời gian hơn cho những việc quan trọng, thì nó đang làm đúng vai trò của một công cụ.
Nhưng nếu tôi bắt đầu để AI suy nghĩ thay, quyết định thay hoặc chấp nhận mọi câu trả lời mà không tự kiểm chứng, lúc đó vấn đề không còn nằm ở AI nữa, mà nằm ở cách tôi đang sử dụng công cụ này.
Giống như bất kỳ công nghệ nào trước đây, AI không tự khiến con người giỏi hơn hay kém đi. Điều quyết định vẫn là cách chúng ta sử dụng nó để hỗ trợ cho khả năng của chính mình.
Tôi cần giữ lại khoảng thời gian tự suy nghĩ
Ngày trước, khi gặp một vấn đề, tôi thường dành khá nhiều thời gian để tự suy nghĩ; tôi thử tìm hiểu nguyên nhân, đặt ra vài giả thuyết và tự xem mình có thể giải quyết như thế nào trước khi tìm kiếm thêm sự hỗ trợ.
Nhưng khi AI xuất hiện,phản xạ đầu tiên đôi khi không còn là suy nghĩ nữa, mà là: “Mở AI hỏi thử”. Ban đầu tôi thấy điều đó rất tiện, một câu hỏi có thể giúp tôi có thêm nhiều góc nhìn chỉ trong vài giây, những vấn đề trước đây cần nhiều thời gian tìm hiểu giờ có thể được giải thích nhanh chóng hơn.
Nhưng sau một thời gian, tôi nhận ra mình cần cẩn thận với sự tiện lợi này, bởi nếu câu hỏi đầu tiên lúc nào cũng dành cho AI, có thể tôi sẽ dần mất đi thói quen tự đặt câu hỏi và tự xây dựng giả thuyết của riêng mình.
AI có thể trả lời rất nhanh, nhưng tư duy không nên quá vội
AI có thể đưa ra một câu trả lời chỉ sau vài giây, việc đó rất hữu ích nhất là khi tôi cần tìm hiểu một khái niệm mới, tổng hợp tài liệu hay xử lý một công việc lặp lại.
Nhưng không phải lúc nào câu trả lời nhanh nhất cũng là điều mình cần, có những vấn đề mà giá trị không nằm ở đáp án mà nằm ở khoảng thời gian mình tự suy nghĩ, tự đặt câu hỏi và thử nhìn vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau. Chính quá trình đó mới giúp ta hiểu bản chất của vấn đề.
Vì vậy tôi dần thay đổi cách làm, thay vì mở AI ngay khi gặp một vấn đề, tôi cố gắng dành cho mình vài phút để tự suy nghĩ trước. Tôi viết ra những gì mình biết, đặt ra một vài giả thuyết, xác định điều mình thực sự muốn tìm hiểu, rồi mới bắt đầu trao đổi với AI. Khi đó, AI không còn là nơi đưa ra đáp án đầu tiên, nó trở thành một người đồng hành giúp tôi phản biện, bổ sung góc nhìn hoặc chỉ ra những điều mình còn bỏ sót.
Nếu AI thay tôi suy nghĩ ngay từ đầu, tôi sẽ dần đánh mất khả năng phân tích của chính mình, nhưng nếu AI xuất hiện sau khi tôi đã có những suy nghĩ ban đầu, nó sẽ giúp quá trình học hỏi và làm việc hiệu quả hơn rất nhiều. Có những trải nghiệm, những quan sát và những quyết định cuối cùng vẫn phải do chính mình tạo ra, đó là phần mà tôi không muốn giao cho AI.
Đừng quan tâm hôm nay mình đã hỏi AI bao nhiêu lần, hãy quan tâm điều mà trước mỗi câu hỏi, bạn đã dành bao nhiêu thời gian để tự suy nghĩ. AI chắc chắn sẽ còn thông minh hơn nữa, có thể một ngày nào đó nó sẽ viết tốt hơn, phân tích nhanh hơn và xử lý dữ liệu hiệu quả hơn con người. Điều đó không làm tôi quá bận tâm, điều tôi muốn giữ lại là thói quen tự suy nghĩ trước khi tìm kiếm câu trả lời, bởi tôi tin rằng giá trị của AI không nằm ở việc nghĩ thay chúng ta, mà ở chỗ giúp chúng ta suy nghĩ tốt hơn.
Khi viết đến đây, tôi lại nhớ đến dòng chữ mà ChatGPT luôn hiển thị ở cuối mỗi cuộc trò chuyện:
“ChatGPT có thể mắc lỗi. Hãy kiểm tra các thông tin quan trọng.”
Tôi nghĩ đó không chỉ là một lời nhắc về độ chính xác của AI, nó cũng là một lời nhắc dành cho chính mình rằng: Đừng ngừng đặt câu hỏi, đừng ngừng kiểm chứng và đừng để AI thay mình suy nghĩ.
