“Khi pháp luật và phong hoá còn đầy đoạ con người… thì những quyển sách như loại này còn có thể có ích.” — Victor Hugo
Những người khốn khổ của Victor Hugo là một cuốn sách khiến ta nhìn lại cả xã hội và chính bản thân mình. Điều làm tôi ấn tượng nhất không phải những cuộc nổi dậy hay những biến cố lịch sử, mà là cách Victor Hugo đặt một câu hỏi rất giản dị: liệu một con người từng phạm sai lầm có xứng đáng được trao cơ hội để trở thành người tốt hay không?
Victor Hugo và một kiệt tác vượt khỏi giới hạn của thời đại
Victor Hugo là một trong những đại văn hào lớn nhất của nước Pháp, không chỉ nổi tiếng với “Thằng gù ở Nhà thờ Đức Bà”, ông còn để lại cho thế giới “Những người khốn khổ” – cuốn tiểu thuyết được xem là đỉnh cao của văn học nhân đạo.
Xuất bản năm 1862, tác phẩm ra đời trong bối cảnh nước Pháp còn đầy bất công, khoảng cách giàu nghèo và những biến động chính trị. Nhưng điều khiến cuốn sách sống mãi không nằm ở giá trị lịch sử, mà ở chỗ những vấn đề Victor Hugo đặt ra vẫn còn nguyên ý nghĩa cho đến hôm nay.
Đằng sau những trang sách là niềm tin mãnh liệt của ông rằng con người có thể thay đổi nếu được đối xử bằng lòng bao dung thay vì sự kết án.
Những người khốn khổ: Bức tranh về tình yêu, luật pháp, xã hội và con người nước Pháp thế kỷ XIX.
Ban đầu tôi nghĩ đây chỉ là một câu chuyện về người tù khổ sai Jean Valjean, nhưng càng đọc, tôi càng nhận ra đây là một bức tranh rộng lớn về xã hội Pháp thế kỷ XIX, nơi luật pháp, quyền lực, tình yêu và lòng nhân ái luôn va chạm với nhau.
Jean Valjean chỉ vì ăn cắp một ổ bánh mì để cứu gia đình khỏi chết đói, ông phải chịu mười chín năm lao động khổ sai. Khi được trả tự do, ông không còn là một con người bình thường nữa, xã hội nhìn ông bằng ánh mắt nghi ngờ, còn bản thân ông cũng chỉ còn lại sự cay đắng.
Nếu không gặp vị giám mục già nhân hậu, có lẽ Jean Valjean đã tiếp tục bước vào bóng tối, chỉ một hành động tha thứ, chỉ một sự tin tưởng dành cho một người tưởng như không còn gì để cứu vãn, đã thay đổi hoàn toàn cuộc đời ông. Đọc đến đoạn ấy, tôi chợt nhận ra đôi khi điều làm thay đổi một con người không phải là hình phạt, mà là việc có ai đó vẫn tin rằng họ có thể trở thành người tốt.
Nếu Jean Valjean đại diện cho sự chuộc lỗi thì thanh tra Javert lại đại diện cho sự tuyệt đối của luật pháp. Ông không phải một kẻ độc ác, ông chỉ tin rằng pháp luật luôn đúng. Chính niềm tin tuyệt đối ấy khiến Javert không thể chấp nhận việc một người từng là tù khổ sai lại có thể trở thành người lương thiện.
Điều làm tôi thích ở Victor Hugo là ông không xây dựng nhân vật theo kiểu thiện – ác đơn giản, ngay cả Javert cũng là nạn nhân của chính niềm tin mà ông theo đuổi suốt cuộc đời. Đó là bi kịch lớn nhất của nhân vật này.
Ngoài ra còn có Fantine khiến tôi xót xa, một người mẹ vì con mà lần lượt bán mái tóc, bán hàm răng rồi bán cả phẩm giá của mình. Cô bé Cosette khiến người đọc thương cảm bởi tuổi thơ đầy đòn roi. Những người sinh viên trẻ trên chiến lũy khiến ta khâm phục vì lý tưởng. Còn gia đình Thénardier lại cho thấy lòng tham có thể biến con người trở nên đáng sợ đến mức nào. Không ai trong cuốn sách này xuất hiện một cách thừa thãi, mỗi nhân vật đều đại diện cho một mảnh ghép của xã hội mà Victor Hugo muốn khắc họa.
Khép lại Những người khốn khổ, điều còn ở lại trong tôi không phải là những cuộc truy đuổi giữa Jean Valjean và Javert, cũng không phải những biến động của nước Pháp thế kỷ XIX, mà là niềm tin mà Victor Hugo dành cho con người. Ông không phủ nhận cái ác, cũng không tô hồng cuộc sống, xuyên suốt tác phẩm là đói nghèo, bất công, định kiến và những số phận tưởng như không còn lối thoát. Nhưng ở giữa tất cả những điều ấy, lòng nhân ái vẫn luôn hiện diện như một ánh sáng âm thầm.
Với góc nhìn cá nhân, Những người khốn khổ không phải là một cuốn sách dễ đọc, tác phẩm khá đồ sộ với nhiều nhân vật và nhiều đoạn triết luận. Nhưng nếu kiên nhẫn đi hết hành trình ấy, bạn sẽ nhận lại nhiều hơn một câu chuyện. Đó là sự đồng cảm với những con người ở đáy xã hội, là niềm tin vào sức mạnh của lòng bao dung và là lời nhắc rằng luật pháp có thể trừng phạt con người, nhưng chỉ có tình yêu thương mới thật sự cứu rỗi họ.
Có lẽ vì thế mà sau hơn một thế kỷ rưỡi, Những người khốn khổ vẫn được xem là một trong những tác phẩm vĩ đại nhất của văn học thế giới. Với tôi, đây là một cuốn sách rất đáng đọc, không chỉ vì giá trị văn học mà còn vì những điều nó khiến ta suy ngẫm về cách sống và cách nhìn nhận con người.
